Trybunał Arbitrażowy, powołany w ramach Międzynarodowego Centrum Rozwiązywania Sporów Inwestycyjnych (ICSID), na podstawie Reguł Dodatkowych (Additional Facility Rules) wydał w dniu 24 listopada 2015 r. wyrok w sprawie Vincent J. Ryan, Schooner, Capital LLC i Atlantic Investment Partners LLC przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, którym oddalił wszystkie roszczenia zgłoszone przez stronę powodową oraz zasądził na rzecz Rzeczpospolitej Polskiej koszty postępowania.

Sprawa toczyła się na podstawie Traktatu o stosunkach handlowych i gospodarczych między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki, sporządzonego dnia 21 marca 1990 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 97, poz. 467), tzw. BIT. Strona powodowa domagała się od Rzeczpospolitej Polskiej ponad 500 mln zł odszkodowania w związku z jej inwestycją w prywatyzację Nadodrzańskich Zakładów Przemysłu Tłuszczowego w Brzegu (znanych jako Kama Foods).

W przedmiotowym sporze orzekali arbitrzy :

  • Makhdoom Ali Khan z Pakistanu – mianowany przez sekretarza generalnego ICSID,
  • Francisco Orrega Vicuna z Chile – powołany przez stronę skarżącą,
  • Claus von Wobeser z Meksyku – powołany przez stronę pozwaną.

Powodów w postępowaniu reprezentowała Kancelaria Kochański, Zięba, Rapala sp.j. Pełnomocnikiem procesowym strony pozwanej była Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa oraz Kancelaria K&L Gates. Organem reprezentującym Rzeczpospolitą Polska w tym postępowaniu było Ministerstwo Finansów. W dniu 9 maja 2016 r. Ministerstwo Finansów wyraziło zgodę na publikację wyroku w formie zanonimizowanej pod kątem treści objętych tajemnicą ustawową.

Stan faktyczny sprawy

W dniu 8 listopada 1994 r. obywatel amerykański Vincent J. Ryan oraz spółka Schooner Capital Corporation (SCC) zawarli ze Skarbem Państwa umowę prywatyzacyjną, na podstawie której stali się większościowymi udziałowcami Nadodrzańskich Zakładów Przemysłu Tłuszczowego w Brzegu S.A. tzw. „Kama”. Głównym zakresem działalności Kamy była produkcja surowego oleju, oleju rzepakowego, oleju rafinowanego i margaryny. W ramach umowy prywatyzacyjnej powodowie zobowiązali się do modernizacji zakładu poprzez m.in. wprowadzenie nowych technologii i szkoleń dla kadry kierowniczej oraz pracowników. W tym celu została powołana spółka, która świadczyła na rzecz Kamy Foods usługi doradcze i konsultacyjne. Spółka ta pozyskiwała konsultantów ze Stanów Zjednoczonych poprzez inną spółkę powiązaną kapitałowo z powodami, a następnie sprzedawała usługi Kamie Foods. Usługi te (świadczone w latach 1994 – 1997) stanowiły dochód i rozliczano je jako koszty podlegające odliczeniu od podatku VAT. Zaliczenie usług menadżerskich w koszty działalności Spółki zostało zakwestionowane przez organy podatkowe, które wydały w tym przedmiocie ponad 20 decyzji administracyjnych. W wyniku przeprowadzonej kontroli urząd skarbowy dopatrzył się również nieprawidłowości o charakterze przestępczym (m.in. dotyczących fałszowania dokumentów związanych ze świadczonymi usługami konsultingowymi) i w związku z tym zawiadomił Prokuraturę o możliwości popełnienie przestępstwa. Od 1997 r. Prokuratura prowadziła 9 postępowań przygotowawczych dotyczących rozliczeń płatności za usługi konsultingowe. Postępowania karne toczyły się też przeciwko członkom Zarządu Spółki Kama. W dniu 2 czerwca 2006 r. Centralne Biuro Antykorupcyjne dokonało zatrzymania byłego Prezesa Zarządu oraz członka Rady Nadzorczej. Kama utraciła także możliwość kredytowania działalności gospodarczej. W dniu 5 czerwca 2003 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy ogłosił upadłości Kama Foods.

Zarzuty

W postępowaniu arbitrażowym strona powodowa wywodziła swoje roszczenia z faktu, iż na skutek działań, m.in. organów podatkowych poprzez kontrole skarbowe i wydawane decyzje, doszło do ogłoszenia upadłości spółki Kama Foods S.A. Powodowie wskazali na naruszenia postanowień Traktatu o stosunkach handlowych i gospodarczych między Rzeczpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki z dnia 21 marca 1990 r. (BIT pomiędzy Polską a USA), w szczególności:

  • artykułu VII (1) poprzez bezprawne wywłaszczenie ich inwestycji;
  • artykułu II (6) poprzez niesprawiedliwe i nierówne traktowanie powodów, niezapewnienie pełnej ochrony i bezpieczeństwa inwestycji, dyskryminację i stosowanie arbitralnych środków;
  • artykułu V(1) poprzez nieuznanie prawa powodów do swobodnego transferu środków finansowych.

W ocenie powodów, organy skarbowe prowadziły postępowania administracyjne w sposób nieprawidłowy; opierały swoje działania kontrolne na wytycznych, niemających mocy wiążącej, które przewidywały zbyt restrykcyjne wymagania dotyczące dokumentacji wykonanych usług. Inspektorzy skarbowi wszczynali postępowania celowo, gdyż w tym czasie obowiązywał w Urzędzie Skarbowym system premiowania związany z ilością decyzji nałożonych na kontrolowane podmioty. Powodowie uważali, że mieli pełne prawo dokonywać płatności za usługi doradcze przez spółki powiązane z nimi kapitałowo, a środki stosowane przez organ podatkowy były nieproporcjonalne i miały charakter arbitralny. Strona powodowa podniosła dodatkowo, że przepisy podatkowe były niezgodne ze standardami międzynarodowymi oraz naruszały zasady swobodnego transferu kapitału związanego z inwestycją.

Rzeczpospolita Polska nie podzieliła argumentacji powodów i wniosła:

  • o uznanie braku właściwości Trybunału Arbitrażowego do orzekania w sporze oraz niedopuszczalności żądań powodów;
  • w przypadku nieuznania powyższego o rozpatrzenie istoty sprawy i oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W odniesieniu do właściwości Sądu Arbitrażowego strona polska wskazała na brak legitymacji czynnej jednego z powodów, tj. spółki Atlantic, która w ocenie pełnomocników Rzeczpospolitej Polskiej nie spełniała przesłanek definicji inwestora zawartych w BIT pomiędzy Polską a USA. Dodatkowo, według strony pozwanej, postanowienia artykułu VI BIT i artykułu 22 umowy między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki o unikaniu podwójnego opodatkowania i zapobieżeniu uchylania się od opodatkowania w zakresie podatku od dochodu z dnia 8 października 1974 r. (Dz. U. z 1976 r., Nr 31, poz. 178) powinny być interpretowane łącznie. W związku z tym przedmiotowa sprawa ma charakter podatkowy, a zatem jest poza jurysdykcją Trybunału. Poza jurysdykcją Trybunału, w ocenie pełnomocników pozwanych, były także kwestie związane z prowadzonymi w sprawie Kama postępowaniami karnymi.

Strona pozwana podnosiła również, że działania organów skarbowych w przedmiotowej sprawie były prawidłowe i w pełni zgodne z polskimi przepisami i standardami międzynarodowymi. W szczególności, że postępowania administracyjne prowadzone były przed odrębnymi organami, a ponadto podane były kontroli instancyjnej. W związku z tym nie miały charakteru dyskryminującego i nie doszło do wywłaszczenie inwestycji. Jedyną przyczyną uzasadniającą wydanie decyzji przez urzędy skarbowe był fakt, iż Kama nie była w stanie należycie udokumentować świadczenia usług konsultingowych.

W ocenie pełnomocników Rzeczpospolitej Polskiej, bezpośrednią przyczyną upadłości Kamy był kryzys rynkowy w sektorze rolniczym, utrata możliwości kredytowania przez banki oraz nieprawidłowości mające charakter przestępczy. Pełnomocnicy Rzeczpospolitej Polskiej twierdzili, iż postępowania administracyjne nie dotyczyły kwestii swobodnego transferu środków finansowych w rozumieniu art. V(1) BIT.

Rozstrzygnięcie

Trybunał Arbitrażowy uznał swoją właściwość i oddalił wszystkie roszczenia skarżących. Wyrok potwierdza przestrzeganie przez Rzeczpospolitą Polskę zobowiązań międzynarodowych i prawidłowość działań podejmowanych przez organy podatkowe. W ocenie Trybunału w tej sprawie nie zachodzą przesłanki wywłaszczenia – postępowania prowadzone przez urzędy skarbowe toczyły się według procedur przewidzianych prawem, strona powodowa miała możliwość wnoszenia odwołań od decyzji, a organy wyższej instancji dokonywały weryfikacji orzeczeń. W ocenie Trybunału Arbitrażowego, strona powodowa nie udowodniła także, że działania organów państwa miały charakter przestępczy. Arbitrzy orzekli, iż działania organów państwowych były bona fide. Trybunał również orzekł, iż system premiowania jest powszechnie znany w krajach europejskich, a prawidłowość działania inspektorów została potwierdzona przez Naczelny Sąd Administracyjny. Arbitrzy uznali za chybiony zarzut powodów dotyczący art. V(1) BIT. W ich ocenie, strona powodowa nie przedstawiła żadnego dowodu na potwierdzenie tej tezy. Arbiter Francisco Orrega Vicuna złożył zdanie odrębne od wyroku stwierdzając, iż polskie postępowania podatkowe wobec inwestora były zawiłe i niekiedy wewnętrznie sprzeczne. W zakresie zwrotu kosztów procesu Trybunał Arbitrażowy zasądził na rzecz Rzeczpospolitej Polskiej kwotę 2.725.657.10 USD, a na rzecz skarżących kwotę 85.209,92 USD. Rozstrzygnięcie w sprawie kosztów stanowi dotychczas najwyższą kwotę zwrotu kosztów przyznaną Rzeczpospolitej Polskiej w sporze arbitrażowym.